Coøn bao laâu nöõa baïn coù theå nghe caâu Voïng Coå treân ñaát Myõ? Toâi ñaõ nghe tieáng thôû daøi cuûa moät baïn treû trong traïi hoïp baïn trong vuøng Louisville, Kentucky, caùch ñaây vaøi naêm. Toâi ñaõ nghe tieáng keâu thoáng thieát cuûa ngheä só laõo thaønh Vieät Huøng, Mission Viejo, California. Toâi cuõng ñaõ nghe tieáng voïng töø taâm thöùc toâi trong nhieàu naêm qua veà aâm ñieäu daân toäc coù coøn trong chuùng ta nhö ngaøy naøo ñoù khoâng.

Tuy nhieân, khoâng phaûi chæ coù caâu Voïng Coå, maø lo aâu, thoån thöùc cuûa nhieàu ngöôøi trong chuùng ta döôøng nhö ñang höôùng veà caû moät truyeàn thoáng aâm nhaïc daân toäc Vieät Nam--trong hay ngoaøi nöôùc. Toâi khoâng neâu ra vaán ñeà ôû ñaây raèng chuùng ta phaûi laøm gì cho aâm nhaïc truyeàn thoáng daân toäc. Vì ñoù laø vaán ñeà quaù lôùn, vöôït ngoaøi taàm tay cuûa chuùng ta ñeå giaûi quyeát. Toâi chæ xin baøn veà theá naøo moät aâm dieäu ñöôïc goïi laø daân toäc vaø giaù trò cuûa noù trong taâm hoàn chuùng ta ra sao.

AÂm Nhaïc Daân Toäc hay Coå Nhaïc?

Danh töø nhaïc daân toäc hieän nay töông ñoái thoâng duïng. Nhöng hieåu ñuùng ñaén veà noù khoâng phaûi laø chuyeän deã. Chuùng ta coøn coù caùc töø ngöõ khaùc nhö: coå nhaïc (hay nhaïc coå), nhaïc coå ñieån, vaø nhaïc truyeàn thoáng. Thaäm chí coù ngöôøi coøn goïi caûi löông hoaëc voïng coå thay vì goïi nhaïc daân toäc. Toâi nghó caàn phaûi giaûi quyeát vaán ñeà danh xöng tröôùc khi tìm hieåu veà noäi dung cuûa noù.

Tröôùc nhaát, coù leõ do phaûn öùng taâm lyù hay vì tính phaân bieät maø danh töø daân toäc môùi coù maët. Phaûn öùng naày chæ xuaát hieän töø ñaàu theá kyû 20 vôùi töø coå nhaïc ñeå phaân bieät vôùi nhaïc caûi caùch hay taân nhaïc. Danh töø nhaïc daân toäc coù leõ xuaát hieän chaäm hôn (vaøo nöûa theá kyû sau ñoù). Coøn danh töø nhaïc truyeàn thoáng do toâi thöôøng duøng trong 3 thaäp nieân qua trong caùc buoåi noùi chuyeän, dieãn giaûng trong caùc ñaïi hoïc, caùc saùch hoaëc baøi vieát. Caùc baïn ngöôøi mieàn Nam thì thaáy ñaâu ñaâu cuõng nghe ngöôøi ta ca caûi löông hay ca voïng coå, vì theá seõ noùi chung chung laø nhaïc caûi löông hay voïng coå, duø raèng caûi löông chæ laø 1 theå loaïi saân khaáu trong nhieàu loaïi saân khaáu trong caû nöôùc Vieät Nam; trong khi aáy voïng coå chæ laø 1 trong nhieàu baøi baûn cuûa caûi löông.

Söï buøng noå cuûa phong traøo canh taân theo Taây hoïc vaø söï coù maët cuûa ngöôøi Phaùp treân ñaát nöôùc ta vaøo thôøi thuoäc ñòa ñöa ñeán vieäc laøm quen vôùi nhaïc Taây ôû caùc tænh, thaønh. Vì theá khoaûng naêm 1920 trôû ñi dieãn ra tình traïng nhaïc Taây haùt lôøi ta. Tieáp theo töï saùng taùc nhaïc theo phong caùch taây phöông vaø haùt lôøi Vieät goïi laø nhaïc caûi caùch, daàn daø veà sau goïi laø taân nhaïc, nhaïc môùi, hoaëc gaàn ñaây hôn coù ngöôøi goïi laø ca khuùc 1. Tröôùc tình huoáng treân, ngöôøi ta baét ñaàu phaân chia ranh giôùi "cuõ" (coå) vaø "môùi" (taân). Vì theá, ñôøn ca taøi töû, ca hueá, ca truø, hay caùc loaïi ngheä thuaät truyeàn thoáng daân toäc ñöôïc gaùn cho danh töø coå maø haèng nghìn naêm tröôùc ñaây chöa töøng coù. Neáu nhaän xeùt saâu xa hôn, chuùng ta thaáy ñaây laø moät hieän töôïng quan troïng trong aâm nhaïc Vieät Nam. Khoâng nhöõng chæ laø vieäc phaân bieät cuõ vaø môùi, maø coøn laø moät ñaáu tranh giöõa hai khuynh höôùng laøm nhaïc khaùc nhau. Keû theo môùi töï cho mình laø tieán boä theo traøo löu theá giôùi, ngöôøi theo cuõ caûm thaáy bò thieät thoøi, maát maùt, vaø thaäm chí bò khinh cheâ laø loãi thôøi. Theo môùi cuõng coù theå ñoàng nghóa vôùi lai caêng, theo taây; baûo veä caùi cuõ coù theå bò xem laø laïc haäu, daäm chaân taïi choã. Ñaây laø vaán ñeà baøn caûi raát nhieàu trong giôùi Daân toäc nhaïc hoïc (Ethnomusicology) khi phaûi ñònh nghiaõ theá naøo laø taân nhaïc (hay nhaïc lai caên hay lai vaên-hoaù--accultured music) ñoái troïng vôùi neàn nhaïc truyeàn thoáng laâu ñôøi trong moät quoác gia.

Theo thieån yù toâi, toâi khoâng thaáy hôïp lyù khi goïi nhaïc truyeàn thoáng cuûa daân toäc Vieät laø nhaïc coå vì baûn chaát cuûa neàn aâm nhaïc naày luoân bieán thieân. Ngöôøi ta duøng töø coå nhaïc, chæ vôùi muïc ñích ñeå noùi cho ngaén goïn thoâi. Neáu ñem so vôùi neàn aâm nhaïc coå (hay coå ñieån--classical music) Taây phöông, chuùng ta seõ thaáy nhaïc coå ñieån Taây phöông laø loaïi nhaïc giöõ nguyeân daïng cuõ, giöõ veû coá ñònh (tónh) theo yù muoán cuûa caùc nhaø soaïn nhaïc. Trong khi aáy, caùc baøi baûn truyeàn thoáng cuûa ta chæ giöõ caùi laøn dieäu maãu laøm neàn cho vieäc saùng taïo chöõ nhaïc môùi (ñoäng). Laáy ví duï, baøi Voïng Coå ñöôïc dieãn taû vôùi haøng traêm aâm ñieäu khaùc nhau. Hay baûn Long Ngaâm (theo tuïc truyeàn do Trònh Troïng Töû saùng taùc naêm 1310) hieän nay coøn trình taáu trong nhaïc cung ñình Hueá vôùi moät daïng raát coù theå khaùc vôùi khi xöa. Vì theá, vieäc goïi moät neàn aâm nhaïc cuûa daân toäc coù maët laâu ñôøi treân ñaát nöôùc ta laø nhaïc daân toäc hay nhaïc truyeàn thoáng daân toäc nghe ra hôïp lyù hôn. Noù vöøa traùnh ñöôïc söï va chaïm yù kieán cuõ vaø môùi, noù laïi vöøa phaân bieät roõ raøng ñöôïc nhaïc cuûa daân toäc ta ñoái vôùi nhaïc cuûa caùc daân toäc khaùc treân theá giôùi.

AÂm Ñieäu Daân Toäc: Caáu Truùc Cô Baûn

Chuùng ta thöôøng nghe noùi, moãi daân toäc coù moät neàn aâm nhaïc vôùi nhöõng ñaëc tröng cuûa noù. Nhöng trong moät quoác gia khoâng chæ coù moät daân toäc maø thoâi, maø coøn coù raát nhieàu daân toäc soáng chung treân moät maõnh ñaát lòch söû döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc. Bieân giôùi ñòa lyù vaø bieân giôùi daân toäc, vì theá, khoâng haún phaûi ñoàng nghóa nhau. Trong luùc döï hoäi nghò AÂm Nhaïc vaø Giaùo Duïc taïi vieän ñaïi hoïc Nanyang ôû Singapore, toâi gaëp moät baïn sinh vieân ban Tieán Só Vaät Lyù ñang nghe nhaïc baèng Discman. Sau moät luùc noùi chuyeän, toâi môùi hieåu ra raèng anh ta ñang nghe moät CD nhaïc cuûa Madona vaø thích thuù cho raèng ñaây laø nhaïc xöùng ñaùng ñaïi dieän cho nöôùc Myõ. Toâi môùi hoûi anh ta coù bieát nhaïc Blue Grass, Blues, Gospel, hay daân nhaïc Apallachian hay khoâng? Anh ta khoâng bieát toâi ñang noùi gì vì anh ta chöa töøng nghe nhöõng danh töø naày bao giôø. Vì theá, neáu baûo raèng moät Madona hay Michael Jackson laø ñaïi dieän, bieåu tröng cho aâm nhaïc cuûa nöôùc Myõ quaû laø chuyeän heát söùc sai leäch. Noù chöùng toû söï haïn cheá taàm kieán thöùc veà daân toäc vaø nhöõng giaù trò vaên hoùa ñoäc ñaùo cuûa noù. Nöôùc Myõ khoâng chæ coù nhaïc cuûa moät daân toäc ña soá (da traéng) hay moät loaïi nhaïc, maø trong aáy coù nhieàu truyeàn thoáng aâm nhaïc ña chuûng hôïp thaønh.

Ñaát nöôùc Vieät Nam goàm caû nhöõng 54 daân toäc. Phaûi coâng minh maø cho raèng ngoaøi daân toäc ña soá (Vieät) coøn coù nhieàu truyeàn thoáng aâm nhaïc khaùc cuûa caùc daân toäc thieåu soá. Hieän nay nhaïc cuûa caùc daân toäc thieåu soá naày chöa ñöôïc bieát ñeán moät caùch thoaû ñaùng hay nghieân cöùu ñaày ñuû. Maø laøm sao ñi ñeán thoaû ñaùng khi maø aâm nhaïc cuûa rieâng ngöôøi Vieät laø röøng laø bieån, chöa ai coù theå vôùi tôùi heát. Tình hình hieän nay khoâng nhöõng chuùng ta chöa hieåu heát, chöa nghieân cöùu heát, maø thaäm chí coøn hieåu laàm, ngoä nhaän nöõa. Nhö vaäy, theá naøo laø aâm ñieäu daân toäc?

ÔÛ ñaây chuùng ta chæ baøn veà aâm ñieäu cuûa daân toäc Vieät vaø cuï theå chæ neân ñaët giôùi haïn ôû maët giai ñieäu, aâm höôûng, vaø caáu truùc cuûa noù thoâi.

Caùch tieán haønh giai ñieäu cuûa moãi truyeàn thoáng aâm nhaïc caùc daân toäc treân theá giôùi raát khaùc nhau. Caùi gì laøm nhaïc daân toäc ta khaùc vôùi caùc daân toäc khaùc--ôû trong nöôùc cuõng nhö treân theá giôùi? Tröôùc nhaát, ta phaûi noùi ñeán hai khía caïnh: thanh nhaïc vaø khí nhaïc. Noùi moät caùch khaùc, aâm thanh cuûa caùc baøi haùt vaø laøn ñieäu cuûa nhaïc cuï laø hai phaàn töû vöøa boå sung cho nhau, vöøa coù theå ñöùng ñoäc laäp nhau. Nhöõng baøi daân ca, truyeän keå nguyeân tröôùc ñaây khoâng coù nhaïc ñeäm. Laøm sao coù nhaïc cuï ñeäm khi vöøa laøm vieäc ngoaøi ñoàng aùng, tay laám chaân buøn, hoaëc hoø cheøo thuyeàn treân soâng, maø vöøa coù nhaïc ñeäm? Ngay caû trong haùt quan hoï, moät theå loaïi daân ca ñieån hình, haùt trong leã hoäi Lim, maø ngöôøi ta cuõng khoâng duøng nhaïc cuï ñeäm. Khi ñi vaøo nhaïc thính phoøng (ca truø, ca hueá, taøi töû) baøi haùt vaø khí nhaïc môùi quyeän laáy nhau. Roài töø ñoù laïi naåy sinh ra hoøa taáu nhaïc cuï rieâng leû döïa vaøo caùc baøi haùt ñaõ coù.

Tuy nhieân, duø laø thanh nhaïc hay khí nhaïc, aâm ñieäu Vieät Nam vaãn phaûi coù moät quy taéc, phöông phaùp chaët cheõ, coá ñònh, laâu ñôøi. Quy taéc aáy laø heä thoáng thang aâm, ñieäu thöùc heát söùc ñoäc ñaùo, khoâng thua keùm caùc daân toäc naøo khaùc treân theá giôùi. Toâi xaùc ñònh ñieåm naày caên cöù treân nghieân cöùu, tham khaûo, tham luaän quoác teá vaø baûo taøng maø toâi thöïc hieän töø 3 thaäp nieân qua.

Heä thang aâm (scale system) trong aâm nhaïc Vieät, phaân tích ra ta seõ thaáy caùc giai dieäu coù töø 2 cho ñeán 12 aâm chính. Neáu keå caû caùc aâm phuï, moät baûn nhaïc coù theå leân ñeán 16 aâm. Ñaëc ñieåm cuûa heä thang aâm Vieät Nam laø cung baäc cao thaáp khaùc nhau. Cuï theå, noù cho thaáy nhieàu aâm quaõng raát dò bieät vôùi nhaïc phöông Taây maø chuùng ta thöôøng quen thuoäc. Moät nhaïc só maø toâi coù dòp phoûng vaán ôû Orange County cho raèng nhaïc daân toäc coù nhöõng noát "lô lôù." Thöïc ra, ngöôøi trong ngheà nhaïc truyeàn thoáng duøng hai töø chuyeân moân laø non (flat) vaø giaø (sharp). Hoï thöôøng nhaéc nhôû ngöôøi ñaøn, ngöôøi haùt phaûi löu yù söû duïng cho ñuùng cung baäc. Vì neáu khoâng seõ bò chinh (cheânh leäch). Toâi vaø caùc giaùo sö ôû ñaïi hoïc Washington (Seattle), ñaõ ño caùc taàng soá sai bieät trong heä Ellis (goàm 1200 cents trong moät quaõng taùm) giöõa nhöõng aâm giaø hoaëc non hôn aâm (degree) tieâu chuaån trong khoaûng 5 ñeán 10 cents. Caùc aâm quaõng quaù nhoû naày maø ngöôøi Vieät coù theå nghe ñöôïc nhoû hôn ngay caû quarter tone maø caùc nhaïc só nhaïc coå ñieån Taây phöông coù theå nhaän ra. Nhö vaäy, ñieàu naày coøn cho thaáy trình ñoä thaåm aâm cuûa ngöôøi Vieät raát cao.

Neáu trong tieáng noùi cuûa ngöôøi Vieät coù nhieàu daáu gioïng, trong aâm nhaïc daân toäc giai ñieäu ñöôïc phaùt trieån cuøng chieàu vôùi tieáng noùi vaø laøm noù theâm ñaäm ñaø, tinh teá hôn leân. Söï caùch ñieäu hoùa ngoân ngöõ naày theå hieän trong taát caû caùc baøi haùt, trong caùc theå ngaâm thô. Tieán trình aâm nhaïc trong ngaâm thô khôûi ñi töø caùch ñoïc moät baøi thô vôùi nhöõng chöõ nhaán gioïng, leân gioïng, aâm löôïng to, nhoû, hay veø (veø Thoâng Taàm, veø Muï ñoäi, v.v.) hoaëc noùi thô (nhö noùi thô Vaân Tieân, noùi thô Saùu Troïng, v.v.), cho ñeán caùch ngaâm Kieàu, ngaâm sa maïc, boàng maïc, ngaâm xuaân, v.v. Neáu baïn nghe laïi töøng chöõ, töøng tieáng phaùt aâm vaø so vôùi caùch noùi thoâng thöôøng, baïn seõ nhaän ra theá naøo laø nhaïc ñieäu daân toäc qua tieáng noùi.

Moät neùt töông ñoàng vôùi thanh nhaïc laø, trong khí nhaïc, caùc nhaïc cuï nhö tranh, nhò, nguyeät, ñaùy ñeàu phaûi coù phím cao leân ñeå ngoùn tay ngöôøi ñaøn coù theå baám saâu xuoáng cho vieäc luyeán laùy. Caây ñaøn ghi-ta (luïc huyeàn caàm) töø phöông trôøi chaâu AÂu, vaøo khoaûng thaäp nieân 1920 cuõng phaûi "bò" moùc saâu ôû khoaûng giöõa caùc phím ñeå taäp noùi tieáng ta! Vaø trong quaù trình "Vieät hoùa" aáy, noù ñaõ thaønh thuïc, vaø trôû thaønh moät nhaïc cuï noàng coát trong aâm nhaïc caûi löông.

Ñi saâu hôn vaøo chi tieát tæ mæ cuûa aâm thanh, baïn seõ nhaän ra söï luyeán laùy taøi tình cuûa nhaïc só vaø ca só. Trong aâm nhaïc hoïc, söï uoán naén chöõ nhaïc (note) naày ñöôïc goïi laø ornamentation. Noù laø moät ngheä thuaät ñoäc ñaùo, maø chæ moät soá ít daân toäc treân theá giôùi öùng duïng thaønh phöông phaùp, quy luaät laâu ñôøi vaø tuyeät nhieân quan troïng, trong ñoù coù daân toäc Vieät. Trong moät buoåi hoïp maët ôû Kent State Univesity, khi baøn veà caûm thöùc khi nghe nhaïc ñeå bieát ñöôïc buoàn hay vui, Giaùo sö John Lee (Giaùm Ñoác Tröôøng AÂm Nhaïc thuoäc vieän ñaïi hoïc naày) noùi ta phaûi nghe moät hôïp aâm (chord) hoaëc 1 laøn ñieäu trong nhaïc AÂu Myõ môùi bieát ñuôïc. GS Lee quay sang hoûi toâi nghó nhö theá naøo trong nhaïc Vieät Nam? Toâi traû lôøi, trong nhaïc daân toäc Vieät, chæ caàn moät chöõ nhaïc (note) laø ngöôøi ta coù theå bieát ra ngay laø buoàn hay vui. Ñeå cho caùc giaùo sö vaø sinh vieân ñöôïc dòp theå nghieäm, toâi böôùc sang goùc phoøng beân kia vaø ñaùnh leân moät tieáng ñaøn baàu luyeán laùy theo hôi xuaân, roài ñeán moät tieáng theo ai, moät tieáng theo hôi ñaûo, v.v. vaø hoûi caùc vò thaáy caûm giaùc coù khaùc nhau hay khoâng. Moïi ngöôøi böøng tónh ra ñaáy laø söï thaät. Moät coâ sinh vieân baät thoát leân: thaät kyø dieäu!

Theá cuõng cho thaáy theâm moät khía caïnh nöõa trong nhaïc nöôùc ta, raèng chæ caàn nghe moät tieáng ñaøn, ngöôøi saønh ñieäu cuõng bieát ñöôïc ngöôøi ñaøn hay hay dôû. OÂi, chæ moät tieáng ñaøn maø coù theå laøm rung ñoäng loøng ngöôøi! Hieän töôïng sieâu tuyeät maø Nguyeãn Tuaân, trong quyeån Chuøa Ñaøn, ñaõ huyeàn thoaïi hoùa tieáng ñaøn khi luyeán laùy hay ñeán noåi chaûy maùu treân ñaàu ngoùn tay. Trong Truyeän Kieàu, hay voâ soá nhöõng truyeän tích daân gian ñeà caäp ñeán chöõ ñaøn tuyeät dieäu. Söùc haáp daãn cuûa moät tieáng ñaøn ñieâu luyeän, vì theá, coøn chöùng toû söï hoïc taäp laâu daøi, naêng khieáu "trôøi cho", vaø tính saùng taïo trong aâm nhaïc chuyeân nghieäp. Toâi xin nhaán maïnh chöõ "saùng taïo" ôû ñaây, ñeå baïn ñoïc hieåu raèng aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät khoâng phaûi laø nhaïc "coå", vì noù luoân luoân ñoåi môùi vaø gaén lieàn vôùi teân tuoåi ngöôøi ngheä só. Noù laø daáu aán trong ngheä thuaät aâm nhaïc cuûa moãi caù nhaân coù moät quaù trình hoïc taäp vaø laøm nhaïc vöõng vaøng.

Moät khía caïnh sau cuøng laø söï thaønh hình giai ñieäu trong aâm nhaïc daân toäc. Vì aâm nhaïc daân toäc mang tính ñieäu thöùc (modal) neân ngoaøi thang aâm, chöõ luyeán laùy (ornaments), coøn coù caùc laøn ñieäu maãu (melodic patterns) laäp ñi laäp laïi nhieàu laàn. Noù gôïi cho chuùng ta moät tình caûm chuû yeáu, duy trì trong phaïm vi moät lôùp (section) hay moät baøi. Thuaät ngöõ trong aâm nhaïc Vieät raát phong phuù vaø coù giaù trò vaên hoùa cao. Ñeå chæ cho loaïi tình caûm trong baøi nhaïc ra sao ngöôøi ta duøng caùc danh töø chuyeân moân nhö: "hôi", "ñieäu" hay "ñieäu thöùc", "gioïng", "theå", v.v. tuøy theo ñòa phöông, tuøy theo truyeàn thoáng Baéc, Trung hay Nam. Ca truø duøng ñeán 36 gioïng khaùc nhau. Trong ñôøn ca taøi töû, caûi löông vaø ca Hueá coù caùc hôi xuaân, ai, ñaûo, oaùn, baéc, haï, thieàn, v.v. Nhöõng töø naày raát khoù dòch sang tieáng nöôùc ngoaøi vì tính chuyeân duøng, coù lieân heä ñeán ñòa phöông ngöõ, cuõng nhö moâi tröôøng sinh hoaït xaõ hoäi. Caàn noùi theâm, trong luùc trình dieãn chuùng ta coøn thaáy coù söï chuyeån theå giai ñieäu (hay chuyeån ñieäu), töø nam sang baéc, töø ai sang xuaân, v.v. hoaëc chuyeån heä, ñi töø thang aâm naày sang moät thang aâm khaùc trong caùc ñoaïn nhaïc, caùc lôùp cuûa toaøn baøi.

AÂm Ñieäu Daân Toäc: Baûn Theå Vaên Hoùa Cuûa Chuùng Ta

Nhöõng yeáu toá ña daïng, phong phuù vaø teá nhò vöøa neâu treân mang tính heát söùc ñaëc tröng trong truyeàn thoáng aâm nhaïc daân toäc Vieät. Ñoù laø neàn taûng aâm thanh khoâng phaûi chæ vaøi ba naêm, maø laø söï keát tinh cuûa nhieàu theá heä, nhieàu theá kyû. Ñoù cuõng khoâng phaûi chæ laø moät khía caïnh aâm thanh cuûa ngöôøi Vieät, maø laø moät theå hieän taäp trung cuûa ngoân ngöõ, taäp quaùn, ñôøi soáng sinh hoaït xaõ hoäi, vaø tö duy myõ caûm. AÂm ñieäu daân toäc laø söï phaûn aùnh nhöõng giaù trò ñoäc ñaùo cuûa con ngöôøi.

Chuùng ta khoâng theå taùch rôøi aâm nhaïc khoûi baûn thaân cuûa con ngöôøi ñaõ laøm ra noù. Chuùng ta phaûi haõnh dieän veà noù, vì noù laø thaønh töïu cuûa caû lao ñoäng trí oùc (suy tö, saùng taùc, v.v.) laãn lao ñoäng chaân tay (ngöôøi thôï ñoùng ñaøn, di chuyeån ñaøn, xeáp ñaët saân khaáu trình dieãn, v.v.). Nhöõng daøn ñaïi nhaïc, nhöõng loaïi ngheä thuaät saân khaáu daân gian vaø cung ñình, nhöõng hình thöùc ca nhaïc tri aâm tri dieäu (thính phoøng), nhöõng nghi thöùc leã nhaïc Phaät Giaùo, nhöõng truyeàn thoáng ca muùa daân gian (muùa gaäy, muùa xuaân phaû, haùt daân ca, v.v.) laø caû moät kho taøng voâ cuøng quùi baùu vaø roäng lôùn cuûa daân toäc ta. Phaûi noùi, ñaõy laø baûn saéc vaên hoùa cuûa ngöôøi Vieät maø chuùng ta coù ñaày ñuû lyù do ñeå töï haøo.

Moät gioïng haùt, moät caâu hoø "Chieàu chieàu tröôùc beán Vaên Laâu ..." moät caâu quan hoï, hay moät caâu voïng coå caát leân laøm ta thaáy caû "hoàn daân toäc trong aáy" (xin möôïn caâu noùi chan chöùa yù nghóa naày cuûa ngheä só Vieät Huøng) 2 . Taïi sao? Vì aâm ñieäu aáy thoaùt ra töø tieáng noùi, töø ngoùn tay ñaày myõ caûm cuûa daân toäc Vieät.

Trong nhieàu naêm qua, toâi laøm moät thöû thaùch nho nhoû cho chính mình laø ñi nhieàu mieàn cuûa ñaát nöôùc Vieät Nam, laéng nghe töøng dieäu haùt daân ca quan hoï ôû Baéc Ninh, baøi choøi ôû Bình Ñònh, hoø lyù ôû Moõ Caøy (Beán Tre), quan saùt töø nhöõng ñieäu muùa xuaân phaû (ñieäu muùa mang maët naï, raát hieám coù treân theá giôùi), muùa ñoäi ñeøn ôû Thanh Hoaù, muùa hoa ñaêng cung ñình Hueá, muùa daâng boâng ôû Khaùnh Hoøa, nhöõng ñeâm ngoài leâ treân chieáu cheøo Haø Noäi hay tuoàng (haùt boäi), caûi löông, ôû caùc thaønh phoá vaø tænh leû. Roài ñeán nhöõng ñeâm naèm treân nhaø saøn cao nguyeân maø nghe tieáng tieáng ñaøn goong, nghe tieáng coàng chieâng leã hoäi Giarai, Banar maø toâi thaáy yeâu quùi queâ höông Vieät Nam laøm sao. Nhöõng kyû nieäm khoâng theå keå heát qua haèng ngaøn trang giaáy. Noù vaãn coøn haïn heïp. Duy chæ coù moät ñieàu laøm loøng toâi thaáy an taâm nhaát: daân toäc Vieät coù aâm ñieäu saâu haèng nghìn naêm, roäng nhö bieån caû, röøng nghìn truøng. AÂm ñieäu daân toäc tieàm taøng trong nhöõng söû ca, trong Bình Ngoâ Ñaïi Caùo, trong Kieàu, treân soâng Hoàng, soâng Höông, treân doøng Haäu Giang mieân man, treân ñoàng luùa xanh nhö ngoïc, vaø trong tieàm thöùc trong moãi con ngöôøi Vieät Nam. Öôùc mong aâm ñieäu daân toäc vaãn coøn maõi trong chuùng ta.

Saùch ñoïc theâm:

· Nguyeãn, T. Phong, Vietnam, The Garland Encyclopedia of World Music, Volume 7: Southeast Asia. New York/London, 1998: 444-536.

· Nguyeãn T. Phong vaø Patricia Shehan Campbell. From Rice Paddies and Temple Yards: Traditional Music of Vietnam. Danbury (CT): World Music Press, 1991)

Nghe nhaïc (CDs):

· Song of the Banyan: Phong Nguyen Ensemble. Music of the World. CD.
· Eternal Voices: Traditional Vietnamese Music in the United States. Alliance Records. Double CD set.
· Music of the Lost Kingdom: Hue, Vietnam. Lyrichord. CD.
· Music of the Truong Son Mountains. White Cliffs Media. CD.

Ghi chuù:

1. Taùc giaû phoûng vaán nhaïc só Leâ Yeân. Haø Noäi, 12/6/1994.
2. Taùc giaû phoûng vaán ngheä só Vieät Huøng. Mission Viejo, CA, 28/4/2000.

Nguyeãn Thuyeát Phong. Tieán só AÂm nhaïc hoïc (Sorbonne, Paris) vaø ñöôïc phong National Heritage Fellow (Nhaïc só Di Saûn Quoác Gia) taïi White House (1997), Hoa Kyø. Hieän laø nhaø nghieân cöùu vaø giaùo sö thænh giaûng taïi Trung Taâm Giaùo Duïc AÂm Nhaïc Theá Giôùi thuoäc Vieän Ñaïi Hoïc Kent, tieåu bang Ohio, vaø caùc tröôøng ñaïi hoïc treân theá giôùi.