Tieán só Nguyeãn Thuyeát Phong sanh ra trong moät gia ñình maø nhieàu ñôøi ñaõ gaén lieàn vôùi nhaïc daân toäc Vieät Nam. Naêm 13 tuoåi oâng ñaõ thieän ngheä trong caùc tuoàng trình dieãn caûi löông, haùt boäi, caùc buoåi daân ca. Naêm 1974 sang du hoïc ôû Phaùp vaø ñaõ ñaäu baèng tieán só veà daân toäc nhaïc hoïc taïi ñaïi hoïc Sorbonne (Paris), sau ñoù sang daïy ôû caùc ñaïi hoïc Hoa Kyø. OÂng ñaõ ñöôïc môøi ñi trình dieãn veà nhaïc daân toäc ôû nhieàu nôi treân theá giôùi.

Naêm 1997, chính phuû Hoa Kyø ñaõ trao taëng National Heritage Fellowship (Di Saûn Quoác Gia) cho oâng taïi toøa baïch oác. Ñaây laø moät giaûi thöôûng troïng ñaïi nhaát cuûa chính phuû Hoa Kyø daønh cho nhöõng ngöôøi xuaát saéc veà nhaïc daân toäc. Thaät laø moät nieàm haõnh dieän cho rieâng oâng vaø cuõng laø nieàm haõnh dieän cho nöôùc Vieät Nam thaân yeâu. Hieän nay oâng ñang daïy taïi tröôøng ñaïi hoïc Kent State thuoäc tieåu bang Ohio, USA vaø vaãn ñi trình dieãn ñaây ñoù.

BS Phan Vaên Hieån (PVH): Xin anh vui loøng cho bieát nhöõng neùt ñaïi cöông veà aâm nhaïc Vieät Nam, vaø caùc loaïi nhaïc goàm coù gì.

TS Nguyeãn Thuyeát Phong (NTP): AÂm nhaïc gaén lieàn vôùi ñôøi soáng, phong tuïc, taäp quaùn cuûa con ngöôøi Vieät töø thôøi xa xöa. Xa nhaát laø thôøi ñaïi caùc vua Huøng (töùc töø naêm 2879 ñeán naêm 258 tröôùc Coâng Nguyeân). Nhieàu chöùng lieäu khaûo coå--cuï theå nhö troáng ñoàng maø chính maét toâi ñaõ thaáy hôn traêm chieác--boå sung cho caùc söû lieäu vaø truyeàn thuyeát thöôøng coù trong daân gian veà söï coù maët cuûa aâm nhaïc trong ñôøi soáng Vieät Nam. AÂm nhaïc Vieät khoâng theå taùch rôøi ñôøi soáng Vieät qua nhöõng sinh hoaït nghi leã, toân giaùo, hoäi heø ñình ñaùm, ngoaøi ñoàng aùng, hay luùc vui chôi giaûi trí. Töø nhöõng hoaït ñoäng chuyeân nghieäp nhö saân khaáu cho ñeán nhöõng caâu haùt ru, aâm nhaïc Vieät quûa tình ñaõ coù maët laâu daøi töø maáy ngaøn naêm nay vaø phong phuù veà nhieàu theå loaïi. Cuõng caàn neân phaân bieät giöõa aâm nhaïc Vieät vaø aâm nhaïc cuûa nöôùc Vieät Nam. Nöôùc Vieät Nam bao goàm 54 daân toäc cuøng chung soáng treân moät laõnh thoå, noùi nhieàu ngoân ngöõ khaùc nhau, coù nhieàu truyeàn thoáng aâm nhaïc khaùc nhau. Vì theá bieân cöông vaên hoaù Vieät Nam töø 400 naêm trôû laïi ñaây raát roäng, raát ña daïng. Ñaây coøn laø nieàm töï haøo cuûa chuùng ta, ñöùng treân bình dieän caû nöôùc, vì noù ñem laïi söï ña saéc, giaøu coù, loùng laùnh ñeïp cuûa moät nöôùc.

PVH: Laø moät nhaø Daân toäc nhaïc hoïc (ethnomusicologist) anh thaáy söï khaùc bieät giöõa aâm nhaïc daân toäc Vieät vaø caùc daân toäc khaùc nhö theá naøo? Ñaâu laø nhöõng ñaëc ñieåm cuûa nhaïc Vieät caàn ñöôïc baûo toàn vaø phaùt huy?

NTP: Tröôùc heát laø söï phaân ñònh giöaõ hai "neàn" aâm nhaïc: ña soá vaø thieåu soá. Ñaây laø hieän töôïng chung cuûa haàu heát caùc nöôùc treân theá giôùi. ÔÛ UÙc coù nhaïc ña soá cuûa ngöôøi da traéng vaø nhaïc baûn ñòa cuûa caùc ñaân toäc thieåu soá (aboriginal); nhaïc cuûa nhöõng ngöôøi gypsies ñöôïc xem nhö thieåu soá ñoái vôùi nöôùc Hungary; nhaïc cuûa daân toäc Ainu ñoái vôùi daân toäc Nhaät; vaø nhaïc baûn ñòa cuûa caùc saéc toäc Indians (ñuùng hôn neân goïi laø Native Americans) ñoái vôùi nöôùc Hoa Kyø. Cuõng theá, Vieät Nam coù neàn aâm nhaïc ña soá (daân toäc Vieät) vaø neàn aâm nhaïc cuûa caùc daân toäc thieåu soá nhö Mnoâng, Giarai, EÂñeâ, Thaùi, Möôøng, Moâng, Taøy, v.v. Vì theá chuùng ta khoâng theå caùch ly hai boä phaän to lôùn naày. Khi tröôùc, chöa coù dòp nghieân cöùu veà toång theå aâm nhaïc Vieät Nam, toâi ñaõ khoâng bieát giaù trò cao ñeïp cuûa 53 daân toäc khaùc ngoaøi nhaïc cuûa daân toäc Vieät. Giöõa caùc truyeàn thoáng aâm nhaïc naày--nhìn qua tieáng noùi, phong tuïc, taäp quaùn, phöông phaùp theå hieän aâm nhaïc, hay caáu truùc nhaïc cuï--coù söï khaùc bieät caên baûn giöõa aâm nhaïc Vieät vaø aâm nhaïc thieåu soá (cuõng nhö giöõa caùc daân toäc thieåu soá vôùi nhau).

Duø coù söï khaùc nhau trong aâm nhaïc Hueá, nhaïc mieàn Baéc, nhaïc mieàn Nam, tính lieân tuïc vaãn thaáy trong chieàu höôùng phaùt trieån lòch söû töø Baéc voâ Nam qua heä thoáng laøn ñieäu ca haùt, söû duïng hai boä phaän troïng taâm laø heä thoáng ñaøn daây (tranh, nhò, nguyeät, ñaùy, vaø baàu) vaø caùc loaïi troáng. Hai boä phaän naày ñöôïc phaùt trieån moät caùch maïnh meõ, tinh teá khoâng keùm nhaïc caùc nöôùc khaùc treân theá giôùi. Trong khi aáy nhaïc caùc daân toäc thieåu soá ví duï nhö ôû Cao Nguyeân Tröôøng Sôn thì ñi veà höôùng khaùc: caùc daøn coàng chieâng ñöôïc xem laø maùu thòt cuûa vaên hoùa Giarai, EÂñeâ, Bana, v.v. Noù bieåu tröng cho aâm höôûng huøng vó cuûa nuùi röøng Taây Nguyeân. Noù aûnh höôûng ñeán caáu truùc aâm thanh cuûa caùc nhaïc cuï khaùc laøm baèng tre nöùa nhö (t'röng, broâ, ñinh tuùt, goong, v.v)

Rieâng veà ñaëc ñieåm caùc theå loaïi nhaïc daân toäc Vieät, ta khoâng theå keå heát nhöõng haèng ngaøn baøi daân ca ñaõ ñöôïc sö taàm, hôn 50 nhaïc cuï, vaø caùc truyeàn thoáng ca dieãn (theo thoáng keâ toâi thöïc hieän gaàn ñaây, coù ñeán 196 nhaïc cuï trong caû nöôùc Vieät Nam). Rieâng daân ca quan hoï Baéc Ninh, ngöoøi baïn nhaïc só quùa coá cuûa toâi, anh Hoàng Thao, thoáng keâ hôn moät traêm laøn ñieäu, baøi baûn. Chæ moät vuøng nhoû cuûa ñaát nöôùc thoâi cuõng ñuû bieåu hieän söùc soáng, söï saùng taïo cuûa con ngöôøi mình. Chöa keå ñeán haùt gheïo, haùt xoan Phuù Thoï, ví daëm Ngheä Tænh, hoø, veø, lyù töø Quaûng Trò - Thöøa Thieân Hueá, Quaûng Nam, Quaûng Ngaõi, Bình Ñònh - Phuù Yeân, maõi ñeán ñoàng baèng soâng Cöûu Long. Nhaïc thính phoøng (taïm goïi nhö theá) phaùt trieån töø thôøi Lyù (ôû vaøo theá kyû 10 ñeán 13) vôùi truyeàn thoáng ca truø (hay haùt aû ñaøo), taäp trung vaøo loái haùt thô, söû duïng ñaøn ñaùy vaø troáng chaàu (khoâng phaûi troáng chaàu nhö trong Nam, maø laø moät troáng nhoû "ñieåm" cho caâu haùt). Ca truø thænh thoaûng cuõng goàm coù caû caùc tieát muïc muùa trong chöông trình trình dieãn (nhö muaù baøi boâng, muùa boû boä). Coù theå vì thôøi gian quaù xa maø ta queân maát raèng ñaây laø khôûi ñieåm cho caùc loaïi nhaïc saân khaáu veà sau, vì trong ca truø coù muùa ñeå ñi vaøo söï caùch ñieäu hoùa trong haùt cheøo, haùt boäi, baøi choøi, hay caûi löông. Ngoaøi ra, theo tieán trình di daân vaøo Nam, coøn coù ca Hueá roài ñeán ñôøn ca taøi töû. Vôùi tieáng haùt, tieáng ñaøn ñieâu luyeän cuûa caùc ngheä só ca truø, ca Hueá, hay taøi töû, aâm nhaïc loaïi naày laø moät phoái ngaãu giöõa thô, truyeän keå, vaø nhaïc. Caùc thi só, nhaïc só cuøng ngoài laïi nhau nghe ngöôøi ta "haùt" thô cuûa mình ñeå mình coù theå ñieåm troáng khen ngôïi hoaëc chaám caâu. Ñaây laø moät trong nhöõng truyeàn thoáng ñeïp cuûa theá giôùi. Coøn giöõa nhöõng ngheä só taøi naêng, hoï ngoài laïi nhau hoaø taáu nhöõng baøi Nam Xuaân, Nam Ai, Nam Ñaûo, Taây Thi, Xuaân Tình, v.v. nhö trong nhaïc taøi töû (nhö trong yù nghiaõ "taøi töû giai nhaân", chöù khoâng phaûi "chôi chôi", khoâng chuyeân) ñeå "troå" ngoùn ñaøn ñieâu luyeän, nghe maø phaûi thaám! Trong aâm nhaïc daân toäc, saân khaáu coù söï thu huùt to lôùn ñoùi vôùi khaùn giaû, ñoâng ñaûo hôn nhaïc tri aâm tri ñieäu nhö vöøa keå. Caùc "gaùnh" haùt moät thôøi laøm say meâ caû cung ñình caùc trieàu ñaïi. Töø saân ñình, saân khaáu cheøo ñaõ laøm say meâ khaùn giaû caùc thaønh thò vaø coá ñoâ Thaêng Long. Haùt boäi (hay tuoàng) trôû thaønh saân khaáu quoác gia trieàu Nguyeãn. Nhieàu tuoàng tích ñöôïc soaïn ra ngay trong cung ñình, coù khi dieãn ñeán haèng thaùng môùi heát moät vôõ. Chuùng ta khoâng theå queân caùc danh nhaân nhö Ñaøo Taán, hay gaàn hôn nöõa, ôû ñaàu theá kyû naày nhö Öng Bình Thuùc Gîa (thaân phuï cuûa nhaø thô Toân Nöõ Hyû Khöông). Moät theå loaïi aâm nhaïc lôùn cuûa daân toäc Vieät laø leã nhaïc Phaät Giaùo. Söï ñoùng goùp haøi hoøa, dung hôïp, ña saéc cuûa aâm nhaïc ñaïo Phaät suoát hai ngaøn naêm qua coù raát nhieàu yù nghiaõ. Taát caû taïo thaønh moät truyeàn thoáng aâm nhaïc voâ cuøng ña saéc vaø phong phuù caàn ñöôïc baûo toàn vaø phaùt huy.

PVH: Anh ñaõ nghieân cöùu nhieàu veà ñeà taøi aâm nhaïc Phaät Giaùo. Thoâng thöôøng ngöôøi ta taùch bieät giöõa aâm nhaïc vaø toân giaùo; ñoâi khi coøn caám kî nöõa laø khaùc. Xin anh toùm taét quan ñieåm cuûa mình.

NTP: Toâi duøng töø "aâm nhaïc" moät caùch khaùch quan trong ngaønh AÂm nhaïc hoïc. Noù laø moät thuaät ngöõ voâ thöôûng voâ phaït. Theo ñònh nghiaõ chung, aâm thanh ñöôïc taïo ra vôùi nghiaõ laøm ñeïp, coù ñuïng yù saép ñaët, bieán thaønh moät caùi gì nghe hay hôn "tieáng ñoäng", noù seõ trôû thaønh nhaïc. Vì theá choán thieàn moân cuõng coù aâm nhaïc. Tuy nhieân, "aâm nhaïc" coøn laø moät trong nhöõng giôùi caám trong ñaïo Phaät. Nhöng phaûi noùi roõ, aâm nhaïc theo ñònh nghiaõ naày laø "aâm nhaïc theá tuïc". Ngay trong Sa Di giôùi hay Tyø Kheo giôùi, aâm nhaïc theá tuïc coù theå laøm "ñoäng moái taâm, sinh ra caùc toäi loãi, vaø laøm maát gioáng trí tueä". AÂm nhaïc choán thieàn moân thì ngöôïc laïi: noù laøm taêng tröôûng trí tueä, laøm giaûi thoaùt taâm hoàn. Caâu kinh, tieáng keä, tieáng chuoâng, tieáng moõ coù khaû naêng chuyeån hoaù tuïc luïy, nhaém ñöa con ngöôøi ñeán bôø giaùc ngoä (ñaùo bæ ngaïn). Soá löôïng kinh ñieån ñeå ñoïc tuïng coù ñeán haèng ngaøn baøi. Soá löôïng nghi leã nhieàu khoâng theå noùi heát. Soá löôïng theå nhaïc, theo thoáng keâ vaø phaân loaïi cuûa toâi, coù möôøi theå chính: tuïng, trì, nieäm, xöôùng, taùn, baïch, thænh, saùm phaùp, phuïc nguyeän, vaø nieäm. Moãi theå coù caùc chi. Coù nhieàu chi nhaát laø theå taùn. Ñaây laø theå phong phuù nhaát trong aâm nhaïc ñaïo Phaät. Noù coù nhaïc ñeäm vôùi chuoâng, moõ, troáng, vaø daøn nhaïc leã daân toäc.

PVH: Chuùng ta ñang böôùc vaøo ngöôõng cöûa theá kyû 21, môû ñaàu moät thieân nieân kyû môùi. Theo anh, aâm nhaïc daân toäc Vieät coù tieán trieån theá naøo trong quùa khöû? Noù coù ñoùng goùp gì cho vaên hoùa Vieät? Vaø ñaâu laø döï phoùng cuûa anh cho töông lai?

NTP: Coù ngöôøi ñöa ra moät giaû thuyeát taùo baïo raèng "khoâng coù aâm nhaïc thì laøm gì coù vaên hoùa". Ñieàu coù ñuùng hay chaêng? Toâi nghó, khoâng haún sai. Ñöùng treân bình dieän caùc daân toäc treân theá giôùi, khoâng coù moät daân toäc naøo khoâng coù aâm nhaïc--duø laø thanh nhaïc hay khí nhaïc. Tuy nhieân, ñuùng ra thì neân noùi: vaên hoùa laø aâm nhaïc, aâm nhaïc laø vaên hoùa, trong vaên hoùa coù aâm nhaïc, vaø trong aâm nhaïc coù vaên hoùa. Phaûi coù vaên hoùa ngöôøi nhaïc só môùi coù saùng taïo, töïa vaøo thaåm quan, phong tuïc, taäp quaùn, vaøo vaên thô; noùi chung laø töïa vaøo voán vaên hoùa saún coù. AÂm nhaïc tieán gaàn vaø gaây hieäu quûa vaên hoùa raát nhanh trong coâng chuùng. Tính vaên hoaù trong aâm nhaïc, vì theá, trôû thaønh moät söï kieän hieån nhieân. AÂm nhaïc ñoùng goùp cho vaên hoùa Vieät Nam laø chuyeän khoâng theå tranh caûi. AÂm nhaïc Vieät luoân luoân treân ñaø phaùt trieån. Tuy nhieân, tieán trình cuûa noù--cuõng nhö haàu heát caùc neàn aâm nhaïc treân theá giôùi--mang caû hai saéc thaùi vaø söï bieät dò: tích cöïc laãn tieâu cöïc. Töø khoâng trôû thaønh coù. Töø coù trôû thaønh khoâng hoaëc suy ñoài theo thôøi gian. Veà maët tích cöïc, toâi nhaän thaáy moät veû saùng trong söï hình thaønh nhieàu loaïi ca muùa nhaïc trong thôøi Lyù - Traàn maø thieân nieân kyû tröôùc khoâng coù vaø, ngöôïc laïi, coù loaïi nhaïc qua ñi, khoâng coøn trong trí nhôù daân gian. Coù nhöõng ñeâm toâi ñoïc Vieät Söû Löôïc hay Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö maø thaáy nhö aùnh haøo quang vaên hoaù toûa ra cho moät daân toäc maø trong aáy toâi ñöôïc haân haïnh laøm moät phaàn töû nhoû beù. Nhöõng ñieäu muùa haùt muùa daân gian hay cung ñình laø moät phoâ baøy söï yeâu thích aâm nhaïc cuûa daân laãn vua. Toâi töï nhuû, con ngöôøi Vieät giaøu nhaïc tính (musical) ñeán theá hay sao?! Hai, ba ngaøn naêm tröôùc ñaây ñaõ coù nhaïc. Truyeàn thoáng naày soáng daäy maïnh meõ vaøo ñaàu thieân nieân kyû thöù 2 Coâng Nguyeân (töø theá kyû thöù 10) vôùi ngheä thuaät muùa, haùt, vaø saân khaáu. Khôûi ñaàu laø saân khaáu muùa roái nöôùc. Naêm 985 vua quan baøy ra phong caûnh Nam Sôn giöõa doøng soâng ñeå muùa roái treân nöôùc. Truyeän tích ñöông nhieân phaûi coù, duø ngaén duø daøi. Töø ñaây môùi tieán leân thaønh saân khaáu khaùc. Töôûng cuõng neân nhaéc moät ñieàu laø ngheä thuaät saân khaáu nöôùc ta coù raát sôùm, sôùm hôn nhìeàu so vôùi beân AÂu chaâu. Töø thôøi Lyù - Traàn ñaõ coù saân khaáu, vì theá noù tröôùc Nguyeân Kòch ôû Trung Quoác (theá kyû 13).

Nhöõng buoåi trình dieãn vó ñaïi vôùi côø xí ngôïp trôøi, aâm nhaïc vang ñoäng nuùi röøng, söù thaàn, quan khaùch nöôùc ngoaøi cuõng ñeán döï. Vua maø say meâ soaïn nhaïc nhö vua Lyù Thaùnh Toâng naêm 1060 thì tuyeät vôøi. Naêm 1069 vua ñích thaân muùa tröôùc theàm ñieän vua Chieâm laø Rudravarman III (Cheá Cuõ) aên möøng chieán thaéng. Raát tieác ngaøy xöa khoâng coù phöông tieän ghi laïi nhöõng baøi haùt, ñieäu muùa, neân daàn daø bò queân laõng, maát maùt. Xin ruùt ngaén laïi caâu chuyeän nhö sau: ôû cuoái thieân nieân kyû thöù 2 nhö hieän nay, daân toäc Vieät coù nhieàu loaïi nhaïc treân ñaø bieán chuyeån cöïc kyø maïnh meõ. Laáy ví duï nhö saân khaáu caûi löông nam boä, trong moät thôøi gian raát ngaén ôû giöõa theá kyû naày maø noù phaùt trieån thaúng ra tôùi Baéc ñeå hình thaønh moät theå loaïi caûi löông Baéc tröôùc khi noù taøn luïn daàn nhö hoâm nay. Duø baïn coù yeâu thích hay khoâng, baøi voïng coå vaø söùc phaùt trieån cuûa noù veà toác ñoä thôøi gian vaø khoâng gian quûa tình coù moät khoâng hai trong lòch söû aâm nhaïc. Maët khaùc aâm nhaïc caùc nöôùc AÂu Myõ cuõng ñöôïc giôùi thieäu vaøo ñaát nöôùc ta hoài ñaàu theá kyû cuøng luùc vôùi vieäc kyû ngheä hoùa, hieän ñaïi hoùa, cuõng nhö thöïc daân hoùa, thuoäc ñòa hoaù ñaát nöôùc. Ñaây laø moät theá kyû voâ cuøng phöùc taïp. Coù nhieàu söï giao thoa giöõa nhöõng doøng nhaïc. Ñieàu naày raát toát, coù tính tích cöïc. Noù laø ñoäng cô phaùt trieån, saùng taïo. Tuy nhieân, vì coù quùa nhieàu thieân troïng veà aûnh höôûng AÂu Myõ, ñieàu naày, ñöùng treân bình dieän caû daân toäc, taïo ra söï thieáu caân ñoái vaø söï ñaõu tranh gay gaét giöõa caùi cuõ vaø caùi môùi. Theo thieån yù cuûa toâi, theá kyû 21 seõ xeùt laïi caùc quan ñieåm naày vaø seõ coù söï haøi hoøa hôn.

PVH: Anh laø ngöôøi Vieät duy nhaát ñöôïc nöôùc Myõ vinh danh "Di Saûn Quoác Gia" (National Heritage Fellow). Anh coù theå cho ñoäc gæaû bieát tieâu chuaån naøo ñöôïc phong taëng vaø buoåi leã trao danh hieäu taïi toøa Nhaø Traéng (The White House) hoài thaùng 9 naêm 1997? Ñoàng thôøi xin anh trình baøy caûm nghæ cuûa mình veà vinh döï naày?

NTP: Moät buoåi saùng ñang ngoài laøm vieäc thì boãng coù moät cuù ñieän thoaïi töø Washington goïi ñeán, cho bieát tin raèng toâi ñöôïc UÛy Ban Ngheä Thuaät Quoác Gia (National Endowment for the Arts) choïn ñeå phong taëng vaø trao giaûi thöôûng Di Saûn Quoác Gia (National Heritage Fellowship) cuøng vôùi caùc nhaø ngheä thuaät thuoäc nhieàu ngaønh taïi Hoa Kyø. Vò Giaùm Ñoác cô quan naày coøn noùi roõ ñaây laø danh döï cao quùi nhaát (the most prestigious honnors) cuûa nöôùc Myõ vaø teân cuûa toâi ñaõ ñeä trình leân vaên phoøng Toång Thoáng Clinton.

Toâi baøng hoaøng. Trong ba möôi naêm qua toâi coù nhieàu noåi baên khoaên, böùc xuùc. Khi coù dòp ñi nhieàu nöôùc treân theá giôùi, tieáp caän vôùi caùc truyeàn thoáng aâm nhaïc cuûa caùc daân toäc khaép nôi, toâi luoân luoân töï nhuû phaûi taän löïc laøm moät ñieàu gì cho daân toäc coù quùa nhieàu ñau khoå naøy. Moät truyeàn thoáng aâm nhaïc heát söùc phong phuù töø laâu nay bò queân laõng vì chieán tranh, vaø vì nhieàu ngoä nhaän khaùc. Ba thaùng sau toâi cuøng caùc ngheä só Myõ ñöôïc môøi vaøo Nhaø Traéng. Chuyeän ñaùng buoàn xaõy ra laø moät trong nhöõng ngheä só naày qua ñôøi tröôùc khi ñöôïc haân haïnh nhaän baèng, vì tuoåi giaø söùc yeáu. Cuõng neân bieát, haàu heát caùc nhaïc só, ngheä nhaân ñöôïc taëng danh hieäu naày tuoåi raát cao. Coù vò ngoaøi 80 môùi ñöôïc phong (nhö nhaïc só Charles Brown chuyeân veà nhaïc Blues). Töông ñöông vôùi danh döï naày, ôû Nhaät coù phong danh Quoác Baûo (National Treasure); ôû Vieät Nam coù Ngheä Só Nhaân Daân. Vì nöôùc Myõ khoâng coù Boä Vaên Hoùa, neân National Endowment for the Arts (tröïc thuoäc Quoác Hoäi), ñoùng vai troø aáy. Tröôùc khi nghi leã dieãn ra taïi Gold Room, phu nhaân Hillary Clinton thay maët Toång Thoáng tieáp chuyeän thaân maät vôùi toâi taïi Blue Room vaø chuïp aûnh cuøng nhaø toâi (Toân Nöõ Thanh Tuyeàn). Baø heát söùc coù thieän caûm vôùi aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät Nam vaø heát lôøi chuùc möøng cuõng nhö khaâm phuïc vieäc laøm cuûa toâi cuõng nhö caùc ngheä só khaùc coù maët hoâm nay. Ban nhaïc thính phoøng hoøa taáu lieân tuïc ôû saõnh ñöôøng beân ngoaøi. Ñeán phaàn nghi leã, Nhaø Traéng cöû moãi só quan tuøy vieân cho moãi ngheä só ñi vaøo Gold Room trao danh hieäu do baø chuû trì. Khi baø Jane Alexander, Chuû tòch National Endowment for the Arts, xöôùng danh "Töø ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán Kent, Ohio . . ." moät traøng phaùo tay noàng nhieät vang leân. Trong trí toâi hieän ra caû moät queâ höông Vieät Nam saùng ngôøi vôùi nieàm xuùc ñoäng cöïc maïnh. Tieáp theo laø buoåi tieáp taân ôû phoøng khaùnh tieát vôùi haèng traêm quan khaùch ñaëc bieät cuûa Nhaø Traéng.

Hoâm sau chuùng toâi laïi döï buoåi lieân hoan cuøng caùc nhaø ñieàu haønh ngheä thuaät, caùc chính khaùch, caùc nhaø ngoaïi giao taïi Boä Quoác Phoøng. Trong soá caùc ngheä só Di Saûn Quoác Gia, toâi ñöôïc ñeà cöû thay maët caùc ñoàng nghieäp phaùt bieåu ñaùp laïi phiaù chính phuû trình baøy quùa trình ngheä thuaät cuûa mình laøm tieâu bieåu. Toång thoáng Bill Clinton (hoâm aáy baän vieäc ôû Lieân Hôïp Quoác, New York) coù cho ngöôøi chuyeån ñeán toâi moät böùc thö ca ngôïi nhöõng ñoùng goùp cuûa toâi cho nöôùc Myõ. Ngaøi baøy toû vieäc laøm naày "ñaõ goùp phaàn ñònh hình caùc truyeàn thoáng ngheä thuaät cuûa chuùng ta vaø baûo toàn tính ña saéc cuûa vaên hoùa Hoa Kyø" (contributed to the shaping of our artistic traditions and to preserving the cultural diversity of the United States).

Noùi nhö Phu nhaân Toång thoáng Hillary Rodham Clinton, "quùi vò ñuôïc toân vinh, khoâng phaûi vì laø nhöõng ngheä só teân tuoåi löøng laãy trong lónh vöïc aâm nhaïc thöông maïi, nhöng vì quùi vò laø baäc thaày cao quùi, coù taàm aûnh höôûng ñeán caû nöôùc". Toâi thaáy ñieàu naày noùi leân phaàn naøo tieâu chuaån phong taëng Di Saûn Quoác Gia.

Ñeå traû lôøi caâu hoûi anh veà caûm töôûng cuûa toâi, duø söï kieän naày raát quan troïng, raát to lôùn trong ñôøi toâi, chæ coù moät dieàu ñôn giaûn nhaát maø toâi tin vaø ñaõ thaáy ñöôïc, aáy laø söï coâng nhaän cuûa nöôùc Myõ veà truyeàn thoáng aâm nhaïc Vieät. Rieâng toâi, toâi thaáy söï hieän höõu naày coù chieàu daày lòch söû, coù chieàu saâu noäi dung, vaø coù chieàu roäng trong söï theå hieän nhö ñaõ ñeà caäp khi naõy.

Duø nhaän ñöôïc vinh döï naày, toâi vaãn coøn thaáy mình chöa thöïc söï hieåu heát truyeàn thoáng aâm nhaïc daân toäc. Vì noù to lôùn quùa. Ai coù theå töï haøo raèng mình hieåu heát, trong khi cuoäc ñôøi ngöôøi quaù ngaén nguûi so vôùi lòch söû aâm nhaïc daøi cuûa caû daân toäc? Vì theá, khi traû lôøi phoûng vaán caùc baùo vaø ñaøi truyeàn thanh, truyeàn hình, toâi khoâng queân caûm ôn daân toäc Vieät ñaõ sinh ra toâi, vì theá toâi heát loøng trao göûi laïi danh döï aáy veà queâ höông. Toâi cuõng khoâng queân caûm ôn nöôùc Hoa Kyø--keõ ñeán sau maø veà tröôùc trong cuoäc hoäi nhaäp naày--ñaõ daønh cho toâi moät maõnh ñaát tình thöông vaø söï chaøo ñoùn noàng nhieät, cho caây traùi Vieät nôû hoa treân ñaát Myõ. Toâi cuõng laáy laøm haân haïnh laø phaàn töû trong coäng ñoàng Vieät, neáu gaây ñöôïc tieáng thôm. Ñoái vôùi toâi, ruoäng ñoàng, doøng soâng Cöûu Long maø toâi töøng ngöôïc xuoâi thuôû xöa, hoïc nhaïc vaø laøm nhaïc trong hoaøn caûnh bom ñaïn, thoaùt cheát nhieàu laàn, vaø nhöõng ngheä só daøy daïn, soáng trong khoù khaên nhaát cuûa cuoäc sinh keá maø vaãn nuoâi naáng aâm nhaïc ñeå coøn soáng maõi, toâi chòu aán töôïng maïnh nhaát vaø heát loøng traân troïng quùi vò aáy.

PVH: Toâi ñöôïc bieát anh cuõng laø vò coá vaán cho caùc chöông trình vaên hoaù, ngheä thuaät lieân bang. Vaäy anh coù goùp yù gì vôùi coäng ñoàng mình?

NTP: Toâi ñöôïc choïn vaøo Ban coá vaán cuûa UÛy ban Ngheä thuaät Quoác Gia, haèng naêm chæ goàm coù 8 ñeán 10 vò. Trong khi duyeät haèng traêm caùc döï aùn vaên hoaù, ngheä thuaät töø hai naêm nay, toâi khoâng thaáy coù döï aùn cuûa ngöôøi Vieät. Ñaây laø ñieàu ñaùng tieác. Döoøng nhö chuùng ta chöa quen vôùi "doøng nöôùc chính". Ñieàu naày toâi muoán khích leä caùc toå chöùc, hoäi ñoaøn Vieät neân tham gia. Laøm vaên ngheä chæ nhôø vaøo vieäc baùn veù vaøo cöûa, ñoù laø chuyeän thöông maïi. Chöa ñuû cho thaáy chuùng ta coù moät beà maët khaùc, raát hay, nhöng khoâng dòp thöïc hieän. Vaøo naêm 1995, Hoäi Quoác Teá Nghieân Cöùu AÂm Nhaïc Vieät Nam (do toâi vaø TS Terry Miller ñoàng Chuû Tòch) ñeä trình moät döï aùn "20 Naêm AÂm Nhaïc Truyeàn Thoáng Vieät Nam Taïi Myõ". Ñaây laø döï aùn Vieät Nam ñaàu tieân ñöôïc chính phuû lieân bang chaáp thuaän baûo trôï. Toâi höôùng daãn vaø giôùi thieäu caùc ngheä só (Vieät Huøng, Taùm Trí, Hoaøng Oanh, Kim Tuyeán, Kim Oanh, Dock Rmah, Miranda Arana, Ngoïc Yeán, v.v.) ñeán roäng raõi coâng chuùng. Duø ñöôïc ñoùn nhaän noàng nhieät ôû caùc thaønh phoá lôùn (New Orleans, New York, Los Angeles, Seattle, v.v.), toâi vaãn caûm thaáy trong sinh hoaït aáy coù moät caùi gì chöa quen thuoäc vôùi coäng ñoàng, vaø caàn ñuôïc khích leä theâm.

Toâi quan nieäm raèng neân "gieo troàng haït gioáng" aâm nhaïc Vieät Nam treân ñaát Myõ, neáu chuùng ta muoán noù ñöôïc toàn taïi laâu daøi. Vaø phaûi troàng ra ngoaøi, chöù khoâng neân troàng trong chaäu. Beân ngoaøi ñaây laø vaøo "doøng nöôùc chính". Muoán hoïc maø khoâng coù thaày daïy thì caùc em coù theå yeâu caàu cô quan ngheä thuaät cuûa thaønh phoá, cuûa tieåu bang hoã trôï tìm thaày daïy. Thí duï, ai cuõng coù theå theo hoïc caùc workshops / residencies / apprenticeships naày, bieán aâm nhaïc Vieät trôû neân thaønh phaàn aâm nhaïc cuûa nöôùc Myõ (xin ñính chính: khoâng phaûi laø söï "Myõ hoùa" aâm nhaïc Vieät).

Maët khaùc, neáu coù em muoán chính thöùc ñi vaøo con ñöôøng nghieân cöùu aâm nhaïc chuyeân nghieäp, thì cuõng coù theå theo hoïc ngaønh Daân Toäc Nhaïc Hoïc (Ethnomusicology) ôû caùc tröôøng ñaïi hoïc lôùn. Ñaây laø ngaønh nhaïc caùc daân toäc treân theá giôùi ñoái troïng vôùi nhaïc coå ñieån Taây phöong. Töø ñoù seõ höôùng veà nghieân cöùu aâm nhaïc cuûa daân toäc mình.

Nhöõng nghieân cöùu veà aâm nhaïc thöông maïi (music business) cho thaáy, thöông maïi thöôøng ñi lieàn vôùi nhaïc thôøi trang (pop music), laøm ra tieàn nhanh, caàn baùn ra thaät nhieàu. Chính vì caùi toác ñoä naày maø aâm nhaïc truyeàn thoáng khoâng theå chaïy theo kòp, bò ñaåy luøi veà phía sau, trôû thaønh "nhaïc coå". Caùi hay cuûa nhaïc truyeàn thoáng, ngöôïc laïi, ñoøi hoûi söï traàm tónh, söï trôû veà, söï ñaùnh giaù ngheä thuaät baèng trình ñoä vaên hoùa cao. Nghe nhaïc truyeàn thoáng (ngaâm thô, ñôøn ca taøi töû, ca Hueá, haùt aû ñaøo, daân ca v.v.) baïn phaûi "chòu khoù" thöôûng thöùc caùi thaâm traàm cuûa chöõ ñaøn, cuûa söï luyeán gioïng, lôøi vaên, vaø nhaát laø phaûi quùi troïng noù nhö loaïi ngheä thuaät ñaùng quùi cuûa vaên hoùa Vieät. Coøn gì sung söôùng cho baèng khi nghe moät caâu voïng coå, moät baøi daân ca Vieät Nam treân xöù Myõ, UÙc , Anh, Phaùp! Cuõng neân löu yù, ngaøy nay, vì muoán chaïy theo toác ñoä thöông maïi, thôøi trang, ngöôøi ta thöôøng haùt loaïi daân ca "xaäp xình"--noùi nhö moät nhaø baùo ôû Seattle, vì khoâng "xaäp xình" thì sôï khoâng baùn baêng cassette, baêng video ñöôïc!

Toùm laïi, chuû tröông cuûa ngaønh ngheä thuaät lieân bang laø tích cöïc baûo trôï caùc chöông trình ngheä thuaät ñuùng ñaén, tieâu bieåu cuûa coäng ñoàng caùc saéc daân taïi Myõ.

PVH: Xin thaønh thaät caûm ôn anh.

Phan Vaên Hieån thöïc hieän